Θα μπορούσε να έχουν πάει καλύτερα | Επικαιρότητα στο LivePress.gr

Lead: Ένας αέρας μελαγχολίας φυσά γύρω από τη μνήμη του Γιούργκεν Χάμπερμας. Ο στοχαστής που ταύτισε το όνομά του με την ιδέα ότι η δημοκρατία μπορεί να σταθεί στη δύναμη του καλύτερου επιχειρήματος βλέπει σήμερα τις θεωρίες του να χαρακτηρίζονται από μερίδα της ακαδημαϊκής κοινότητας «ξεπερασμένες». Το ερώτημα όμως δεν αφορά μόνο έναν διανοούμενο· αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δημόσια συζήτηση σε εποχή θορύβου, πόλωσης και αλγοριθμικής ενίσχυσης της προκατάληψης.

Η κριτική στον Χάμπερμας δεν είναι καινούργια. Εδώ και δεκαετίες, ρεύματα της πολιτικής φιλοσοφίας και της κοινωνικής έρευνας αμφισβητούν την υπόθεση ότι οι πολίτες συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο με στόχο την αμοιβαία κατανόηση και όχι τη στρατηγική επικράτηση. Οι μελέτες για την παραπληροφόρηση, τις φούσκες φίλτρων και τη συναισθηματική κινητοποίηση δείχνουν ότι το «επιχείρημα» συχνά χάνει από το «συναίσθημα» και την ταυτότητα. Ακόμη και θεσμοί που υποτίθεται ότι ενσαρκώνουν τον ορθολογικό διάλογο –κοινοβούλια, δικαστήρια, μέσα ενημέρωσης– δέχονται πιέσεις που δεν προέβλεπε το ιδεατό μοντέλο της δημόσιας σφαίρας.

Ωστόσο, η ετυμηγορία «ξεπερασμένος» είναι βιαστική. Ο Χάμπερμας δεν περιέγραψε ποτέ μια κοινωνία αγγέλων· περιέγραψε ένα κανονιστικό ιδεώδες που λειτουργεί ως κριτήριο και ως στόχος. Η δύναμη του επιχειρήματος δεν είναι εμπειρική περιγραφή αλλά ηθική απαίτηση: ακόμη κι αν σπάνια εκπληρώνεται, μας επιτρέπει να ξεχωρίζουμε τη χειραγώγηση από τη συζήτηση. Το να εγκαταλείψουμε αυτό το κριτήριο σημαίνει να παραδεχτούμε ότι η δημοκρατία είναι απλώς ανταγωνισμός συμφερόντων, χωρίς καμία προοπτική διόρθωσης.

Τι πρέπει να γνωρίζετε:

• Η κριτική στον Χάμπερμας αμφισβητεί την εμπειρική ισχύ της «δύναμης του επιχειρήματος», όχι κατ' ανάγκη την ηθική της αξία.
• Η ψηφιακή εποχή ενίσχυσε φαινόμενα πόλωσης και παραπληροφόρησης που δυσκολεύουν τον ορθολογικό διάλογο.
• Παρά τις αδυναμίες, το χάμπερμασιανό ιδεώδες παραμένει χρήσιμο εργαλείο για την αξιολόγηση της ποιότητας της δημοκρατίας.

Γιατί έχει σημασία: Το δίλημμα δεν είναι αν ο Χάμπερμας είχε δίκιο σε κάθε λεπτομέρεια, αλλά αν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς το όραμά του. Σε μια εποχή όπου η δημόσια σφαίρα κατακερματίζεται και η αλήθεια γίνεται διαπραγματεύσιμη, η υπεράσπιση της δύναμης του επιχειρήματος δεν είναι νοσταλγία· είναι πολιτική αναγκαιότητα. Ίσως, λοιπόν, ο μελαγχολικός αέρας να μην σηματοδοτεί το τέλος του στοχαστή, αλλά την ανάγκη να ξαναδιαβάσουμε το έργο του με μεγαλύτερη, όχι μικρότερη, προσοχή.