Θεσσαλονίκη 1917: Η φωτιά που εξαφάνισε το κέντρο και άλλαξε για πάντα την πόλη | Επικαιρότητα στο LivePress.gr

Lead: Ήταν Αύγουστος του 1917 όταν μια σπίθα σε μια φτωχή συνοικία της Θεσσαλονίκης μετατράπηκε στη μεγαλύτερη καταστροφή στην ιστορία της πόλης. Μέσα σε περίπου τριάντα δύο ώρες, η πυρκαγιά κατέκαψε το ιστορικό κέντρο, άφησε άστεγους δεκάδες χιλιάδες κατοίκους και έσβησε έναν ολόκληρο πολιτισμό συνύπαρξης. Η μεγάλη φωτιά του 1917 δεν ήταν απλώς ένα ατύχημα — ήταν η τομή που επαναπροσδιόρισε την ταυτότητα της συμπρωτεύουσας.

Η πυρκαγιά ξεκίνησε το μεσημέρι της 18ης Αυγούστου (5 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο) από τη συνοικία των Λαζαράδων, όπου πρόσφυγες και εργάτες ζούσαν σε πυκνοδομημένα ξύλινα σπίτια. Οι ισχυροί άνεμοι του Βαρδάρη — του γνωστού «βαρδάρη» που ακόμη σήμερα σαρώνει την πόλη — έσπρωξαν τις φλόγες προς την καρδιά του εμπορικού κέντρου. Οι περιορισμένες δυνατότητες πυρόσβεσης της εποχής, η έλλειψη νερού και η απουσία οργανωμένης πολιτικής προστασίας σφράγισαν την τύχη της πόλης. Όταν οι φλόγες έσβησαν, περίπου 9.500 κτίρια είχαν γίνει στάχτη, πάνω από 70.000 άνθρωποι είχαν μείνει άστεγοι, ενώ το 32% της συνολικής έκτασης της Θεσσαλονίκης είχε καταστραφεί.

Το μεγαλύτερο πλήγμα δέχθηκε ο πολυπολιτισμικός ιστός της πόλης. Στις καμένες γειτονιές ζούσαν μαζί Έλληνες, Εβραίοι, Τούρκοι, Αρμένιοι, Βούλγαροι και Ευρωπαίοι έμποροι — μια σπάνια συνύπαρξη στην Ανατολική Μεσόγειο. Η πυρκαγιά χτύπησε ιδιαίτερα την εβραϊκή κοινότητα, που έχασε συναγωγές, σχολεία και το εμπορικό της κέντρο. Στη συνέχεια, η ανασυγκρότηση δεν ήταν ουδέτερη: το σχέδιο του Ερνέστ Εμπράρ επανασχεδίασε την πόλη με φαρδιούς δρόμους και σύγχρονη πολεοδομία, αλλά ταυτόχρονα αναδιάταξε τις κοινότητες και επιτάχυνε τον εκτοπισμό τους. Η φωτιά λειτούργησε ως καταλύτης για τη «ελληνικοποίηση» της Θεσσαλονίκης, λίγα χρόνια πριν από την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923.

Τι πρέπει να γνωρίζετε:

• Η πυρκαγιά ξεκίνησε στις 18 Αυγούστου 1917 και έκαψε το μεγαλύτερο μέρος του ιστορικού κέντρου, αφήνοντας άστεγους πάνω από 70.000 κατοίκους.
• Καταστράφηκαν περίπου 9.500 κτίρια, ενώ το σχέδιο ανασυγκρότησης του Ερνέστ Εμπράρ άλλαξε ριζικά την όψη και τη λειτουργία της πόλης.
• Η καταστροφή έπληξε δυσανάλογα την εβραϊκή κοινότητα και τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης, επιταχύνοντας τις δημογραφικές και κοινωνικές ανακατατάξεις.

Γιατί έχει σημασία: Η φωτιά του 1917 δεν ανήκει μόνο στα βιβλία της τοπικής ιστορίας. Εξηγεί γιατί η σημερινή Θεσσαλονίκη έχει τη μορφή που έχει, γιατί το κέντρο της είναι γεωμετρικό και όχι οργανικό, και γιατί η μνήμη της συνύπαρξης παραμένει τόσο νοσταλγική όσο και επώδυνη. Πάνω από έναν αιώνα μετά, η πόλη συνεχίζει να διαπραγματεύεται την ταυτότητά της — και η στάχτη του 1917 είναι ακόμη μέρος του εδάφους της.