Θεσσαλονίκη – Σκαλωσιές γύρω από το γλυπτό του Μ. Αλεξάνδρου: Το ΥΠΠΟ αρνείται οποιαδήποτε αρμοδιότητα

Lead: Σε εξέλιξη βρίσκεται μια πρωτοφανής θεσμική ακροβασία στη Θεσσαλονίκη, με το γλυπτό του Μεγάλου Αλεξάνδρου να βρίσκεται τυλιγμένο σε σκαλωσιές και το υπουργείο Πολιτισμού να αρνείται κατηγορηματικά οποιαδήποτε αρμοδιότητα για την προστασία του. Το επιχείρημα της ηγεσίας του ΥΠΠΟ, ότι το μνημείο είναι «εκτός αρχαιολογικού χώρου, εκτός ιστορικού τόπου και δεν γειτνιάζει με κηρυγμένο μνημείο», ανοίγει ένα τεράστιο κενό ευθύνης, αφήνοντας το εμβληματικότερο σύγχρονο τοπόσημο της πόλης έρμαιο των καιρικών συνθηκών και της φθοράς.

Η τοποθέτηση των σκαλωσιών, που σύμφωνα με πληροφορίες ξεκίνησε για λόγους στατικού ελέγχου μετά από εισήγηση μηχανικών, έφερε στην επιφάνεια ένα διαχρονικό νομικό και διοικητικό παράδοξο. Το γλυπτό, έργο του γλύπτη Βάσου Φαληρέα, τοποθετήθηκε το 1974 στην παραλιακή λεωφόρο Νίκης και έκτοτε αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την πόλη. Ωστόσο, η νομική του υπόσταση παραμένει θολή: δεν έχει κηρυχθεί προστατευόμενο μνημείο, δεν ανήκει σε κάποιον αρχαιολογικό χώρο και η διαχείρισή του φαίνεται να αιωρείται μεταξύ δήμου, περιφέρειας και κεντρικού κράτους. Το ΥΠΠΟ, επικαλούμενο τον νόμο για την προστασία των αρχαιοτήτων, ξεκαθαρίζει ότι η δική του εντολή ξεκινά και τελειώνει στα όρια των κηρυγμένων ζωνών, αφήνοντας ουσιαστικά το μνημείο στη «νομική ανυπαρξία».

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι απλώς μια γραφειοκρατική διαμάχη. Πρόκειται για έναν καθρέφτη της ευρύτερης αδυναμίας του κράτους να προστατεύσει τη σύγχρονη πολιτιστική κληρονομιά, που δεν εμπίπτει στους παραδοσιακούς ορισμούς της αρχαιολογικής προστασίας. Η Θεσσαλονίκη, μια πόλη με αδιάκοπη ιστορική συνέχεια, βλέπει το σύμβολό της να αφήνεται στη μοίρα του, ενώ οι αρμόδιοι φορείς ανταλλάσσουν έγγραφα και δηλώσεις αντί να συντονίσουν μια λύση. Το ζήτημα αναδεικνύει την ανάγκη για ένα σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο που θα καλύπτει και τα έργα τέχνης του 20ού και 21ου αιώνα, τα οποία συνιστούν αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής μνήμης και της αστικής ταυτότητας.

Τι πρέπει να γνωρίζετε:

• Το ΥΠΠΟ αποποιείται κάθε ευθύνη, υποστηρίζοντας ότι το γλυπτό δεν εμπίπτει σε καμία προστατευτική ζώνη, όπως αρχαιολογικός χώρος ή ιστορικός τόπος, και ως εκ τούτου δεν έχει την αρμοδιότητα επέμβασης ή συντήρησης.
• Οι σκαλωσιές τοποθετήθηκαν πιθανότατα για λόγους στατικού ελέγχου και επισκευής, καθώς το γλυπτό παρουσιάζει σημάδια φθοράς και διάβρωσης από την έκθεση στον θαλάσσιο αέρα για σχεδόν 50 χρόνια, χωρίς να έχει γίνει ποτέ μια ολοκληρωμένη παρέμβαση.
• Η διαχείριση του γλυπτού παραμένει σε θεσμικό κενό, με τον δήμο Θεσσαλονίκης να μην έχει ξεκάθαρη νομική βάση για να αναλάβει την πλήρη ευθύνη, παρά το γεγονός ότι το μνημείο βρίσκεται σε δημοτικό χώρο.

Γιατί έχει σημασία: Η υπόθεση του Μ. Αλεξάνδρου δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Αποτελεί ένα ανησυχητικό προηγούμενο για το πώς το ελληνικό κράτος αντιμετωπίζει τη σύγχρονη πολιτιστική κληρονομιά. Εάν ένα τόσο εμβληματικό έργο, συνδεδεμένο με την ιστορική μνήμη και την τουριστική ταυτότητα ολόκληρης της Βόρειας Ελλάδας, αφήνεται να παρακμάζει λόγω νομικών κενών, τότε εκατοντάδες άλλα μνημεία και έργα τέχνης σε όλη τη χώρα βρίσκονται σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο. Η πολιτεία οφείλει να αντιληφθεί ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν ξεκινά και τελειώνει στα όρια των αρχαιολογικών χώρων, αλλά επεκτείνεται σε κάθε έργο που σηματοδοτεί τη νεότερη ιστορία και συλλογική συνείδηση του τόπου. Η αδράνεια και η μετατόπιση ευθυνών δεν είναι απλώς γραφειοκρατική παθογένεια, είναι πολιτική επιλογή που υπονομεύει την ίδια την έννοια της δημόσιας μέριμνας για τον πολιτισμό.