Νάβι Πιλάι: Κραυγή αγωνίας από τη νικήτρια του Νόμπελ Ειρήνης – «Κινδυνεύουμε να επιστρέψουμε στον νόμο του ισχυρού»

Lead: Λίγες ώρες αφότου η Νάβι Πιλάι ανακηρύχθηκε νικήτρια του Νόμπελ Ειρήνης, η ίδια εξαπέλυσε δραματική προειδοποίηση: ο κόσμος κινδυνεύει να επιστρέψει στον «νόμο του ισχυρού», όπου η βία και η αυθαιρεσία υπονομεύουν το διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η φωνή της πρώην δικαστού του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου έρχεται σε μια συγκυρία πολλαπλών πολέμων, αυξανόμενης ατιμωρησίας και διάβρωσης των θεσμών που εγγυώνται την ειρήνη.

Η βράβευση της Πιλάι δεν είναι απλώς τιμητική· λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η αρχιτεκτονική του διεθνούς δικαίου δοκιμάζεται σήμερα όσο λίγες φορές μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ως Ύπατη Αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και ως εισαγγελέας που άσκησε διώξεις για εγκλήματα πολέμου, η Πιλάι γνωρίζει από πρώτο χέρι πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία ανάμεσα στη δικαιοσύνη και στη Realpolitik. Η προειδοποίησή της δεν αφορά μόνο τις ένοπλες συρράξεις, αλλά και τη συστηματική αμφισβήτηση θεσμών όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, οι οποίοι δέχονται πιέσεις από μεγάλες δυνάμεις που αρνούνται να λογοδοτήσουν. Όταν οι ισχυροί παραμένουν στο απυρόβλητο, ο κανόνας που επιβάλλεται δεν είναι το δίκαιο αλλά η ισχύς. Σε αυτό το πλαίσιο, η φετινή βράβευση λειτουργεί ως πολιτική δήλωση: η διεθνής κοινότητα οφείλει να στηρίξει όσους υπερασπίζονται τη νομιμότητα αντί να σιωπά μπροστά στα τετελεσμένα. Η Πιλάι καλεί σε επαγρύπνηση, τονίζοντας ότι η ατιμωρησία τροφοδοτεί νέους κύκλους βίας και αποσταθεροποίησης, από την Ουκρανία και τη Γάζα μέχρι το Σουδάν και τη Μιανμάρ. Η ίδια επιμένει ότι τα κράτη πρέπει να επενδύσουν ξανά σε πολυμερείς θεσμούς, σε ανεξάρτητα δικαστήρια και σε μηχανισμούς προστασίας των αμάχων, αντί να εργαλειοποιούν το δίκαιο κατά το δοκούν. Η προειδοποίησή της, ωστόσο, δεν είναι μοιρολατρική: υπογραμμίζει ότι η κοινωνία των πολιτών, τα μέσα ενημέρωσης και οι ανεξάρτητοι δικαστές μπορούν να λειτουργήσουν ως ανάχωμα στην αυθαιρεσία. Το ερώτημα που θέτει είναι αν οι δημοκρατίες θα αντιδράσουν έγκαιρα ή θα συνηθίσουν την ιδέα ότι ο ισχυρός έχει πάντα δίκιο.

Τι πρέπει να γνωρίζετε:

• Η Νάβι Πιλάι έχει διατελέσει Ύπατη Αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και πρόεδρος του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, με θητεία σε κρίσιμες υποθέσεις εγκλημάτων πολέμου.
• Η προειδοποίησή της για «νόμο του ισχυρού» συνδέεται με την αυξανόμενη αμφισβήτηση του διεθνούς δικαίου από κράτη που αρνούνται τη δικαιοδοσία διεθνών δικαστηρίων.
• Η βράβευση έρχεται σε μια περίοδο πολλαπλών συγκρούσεων, όπου η προστασία των αμάχων και η λογοδοσία για εγκλήματα πολέμου τίθενται συστηματικά υπό αμφισβήτηση.

Γιατί έχει σημασία: Η φωνή της Πιλάι υπενθυμίζει ότι η ειρήνη δεν είναι δεδομένη αλλά αποτέλεσμα θεσμών, κανόνων και πολιτικής βούλησης. Αν η διεθνής κοινότητα υποχωρήσει μπροστά στη λογική της ισχύος, οι συνέπειες θα είναι ορατές όχι μόνο στα πεδία των μαχών αλλά και στην καθημερινότητα των πολιτών, καθώς η ατιμωρησία νομιμοποιεί την καταπάτηση δικαιωμάτων παντού. Η βράβευση της Πιλάι είναι ταυτόχρονα τιμή και υπενθύμιση ευθύνης: το στοίχημα του μέλλοντος είναι αν το δίκαιο θα υπερισχύσει της βίας.