Σμύρνη 1922: Έσωσε πρόσφυγες το ιαπωνικό πλοίο «Tokei Maru»; Τι λέει η Ιαπωνίδα ιστορικός που ερευνά την υπόθεση

Lead: Είναι από εκείνα τα γεγονότα που… μάλλον συνέβησαν – αλλά είναι τόσο γοητευτικά που δεν τολμούμε να σκεφτούμε ότι πρόκειται για έναν θρύλο. Γιατί μέσα στη μεγάλη φωτιά που κατέκαιγε τη Σμύρνη τον Σεπτέμβριο του 1922, ένα ιαπωνικό πλοίο, το «Tokei Maru», φέρεται να έσωσε εκατοντάδες Έλληνες και Αρμένιους πρόσφυγες από βέβαιο θάνατο. Η ιστορία αυτή, άγνωστη για δεκαετίες στην Ελλάδα, επανέρχεται στο προσκήνιο χάρη στην έρευνα της Ιαπωνίδας ιστορικού Ναόκο Γιοσίντα, που επιχειρεί να ξεχωρίσει την αλήθεια από τον μύθο.

Η υπόθεση του «Tokei Maru» βασίζεται σε μαρτυρίες και σε ιαπωνικά αρχειακά τεκμήρια που μιλούν για ένα εμπορικό πλοίο το οποίο, ενώ βρισκόταν στο λιμάνι της Σμύρνης, αρνήθηκε να ακολουθήσει το γενικό πρόσταγμα αποχώρησης και παρέλαβε πρόσφυγες από την προκυμαία. Σύμφωνα με την αφήγηση, το πλήρωμα έριξε στη θάλασσα φορτίο και εφόδια για να χωρέσουν οι διασωθέντες, ενώ αργότερα τους μετέφερε σε ασφαλές σημείο, πιθανότατα στη Μυτιλήνη ή στον Πειραιά. Ωστόσο, η ιστορικός επισημαίνει ότι τα στοιχεία είναι αποσπασματικά: δεν υπάρχει πλήρης κατάλογος επιβατών, ούτε επίσημο ημερολόγιο του πλοίου που να επιβεβαιώνει τον ακριβή αριθμό των διασωθέντων. Οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από μερικές εκατοντάδες έως και πάνω από χίλιους ανθρώπους, με πολλούς ερευνητές να κρατούν επιφυλάξεις. Το βέβαιο είναι ότι η Ιαπωνία, ως ουδέτερη τότε δύναμη, διατηρούσε εμπορική παρουσία στην περιοχή, γεγονός που καθιστά την παρουσία του «Tokei Maru» στα μικρασιατικά παράλια ιστορικά εφικτή. Η ίδια η Γιοσίντα τονίζει ότι η ιστορία λειτουργεί ως «ανάχωμα στη λήθη»: ακόμη κι αν ο αριθμός των διασωθέντων αμφισβητείται, η πράξη ανθρωπισμού παραμένει σύμβολο αντίστασης στη βαρβαρότητα του πολέμου.

Τι πρέπει να γνωρίζετε:

• Το «Tokei Maru» ήταν ιαπωνικό εμπορικό πλοίο που βρισκόταν στη Σμύρνη τον Σεπτέμβριο του 1922, κατά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου.
• Η έρευνα της Ναόκο Γιοσίντα βασίζεται σε προφορικές μαρτυρίες, ιαπωνικά αρχεία και τοπικές πηγές, χωρίς να επιβεβαιώνει απόλυτα τον αριθμό των διασωθέντων.
• Η ιστορία παραμένει αμφιλεγόμενη: άλλοι τη θεωρούν τεκμηριωμένο γεγονός, άλλοι μια «ευγενή υπερβολή» που ενισχύει την ανθρωπιστική μνήμη της καταστροφής.

Γιατί έχει σημασία: Η υπόθεση του «Tokei Maru» δεν αφορά μόνο την καταγραφή ενός ξεχασμένου επεισοδίου. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο η συλλογική μνήμη διαχειρίζεται τα τραύματα της Μικρασιατικής Καταστροφής: μέσα από ιστορίες σωτηρίας που αντιστέκονται στην απόλυτη φρίκη. Ακόμη κι αν η ιστορική έρευνα δεν καταλήξει σε οριστικό πόρισμα, η συζήτηση για το «Tokei Maru» μας υπενθυμίζει ότι η αλήθεια του 1922 δεν είναι μόνο αριθμοί νεκρών και καμένων σπιτιών, αλλά και πράξεις ανθρώπινης αλληλεγγύης που, ακόμη και σήμερα, αναζητούν τη θέση τους στη δημόσια ιστορία.